“คนเทพาไม่เทใคร ด้วยกลไก พชอ.” และ “Begin with the end in mind”
การเชื่อมกลไก พชอ. เป็นหัวใจสำคัญในการจัดการปัจจัยกำหนดสุขภาพ (Health Determinants) เพื่อสร้างสุขภาพชุมชนให้มีความเข้มแข็ง กลไกนี้มีความสำคัญต่อการพัฒนาคุณภาพบริการสุขภาพ เพราะเป็นการบูรณาการ 3 ภาคส่วน ทำให้ชุมชนไม่ทอดทิ้งกัน พึ่งตนเองได้ในการเจ็บป่วยที่พบบ่อย ควบคุมโรคเรื้อรังได้ และดูแลผู้สูงอายุได้ในชุมชน นำไปสู่การเป็น “อำเภอมีชีวิต” (Living District) อย่างยั่งยืน
แนวคิดและเครื่องมือที่ใช้
Aranyaprathet Model: ใช้กลยุทธ์ “4 ภาคี 4 หัวใจ” (ภาครัฐ ท้องถิ่น เอกชน ประชาชน) ที่ร่วมตัดสินใจ ร่วมทำ ร่วมแบ่งปันผลประโยชน์ และร่วมประเมินผล ภายใต้กรอบคิด “6 ดี” ได้แก่ ผู้นำดี, ทีมนำดี, แผนงานดี, ส่วนร่วมดี, สื่อสารดี และต้นแบบดี
UCCARE Core Values: ค่านิยมหลักสู่ความสำเร็จของ พชอ.เทพา ได้แก่ U-Unity Team, A-Appreciation, C-Community Participation, C-Customer Focus, R-Resource Sharing & Human Development, และ E-Essential Care
Participatory Learning: การเรียนรู้แบบมีส่วนร่วมผ่านประสบการณ์ (Experiential Learning) การอภิปรายและสะท้อนคิด (Discussion & Reflection)
เครื่องมือเชิงระบบ: การวิเคราะห์สาเหตุของปัญหาด้วย Root Cause Analysis และการใช้แบบจำลอง System Model, Area Model, Place Model และ Person Model
ตัวอย่างจากหน้างาน
อำเภอเทพาเผชิญวิกฤตการณ์ไข้เลือดออกในปี 2567 โดยมีผู้ป่วยพุ่งสูงถึง 365 ราย พื้นที่ได้ใช้กลไก พชอ. ในการวิเคราะห์สาเหตุของปัญหา ทั้งด้านสิ่งแวดล้อม การบริหารจัดการ ด้านบุคคล/ประชาชน และด้านระบบบริการ จากนั้นขับเคลื่อนการแก้ปัญหาโดยบูรณาการภาคี 3 ภาคส่วน ทั้งภาครัฐ ภาคเอกชน และภาคประชาชน ตลอดจนแต่งตั้งคณะอนุกรรมการขับเคลื่อนในแต่ละประเด็น และเชื่อมโยงกลไกจาก พชอ. ระดับอำเภอ สู่ พชต. ระดับตำบลอย่างต่อเนื่อง ทำให้เกิดผลลัพธ์เชิงประจักษ์ในการแก้ไขปัญหาสุขภาพในพื้นที่ได้อย่างรวดเร็ว
ปัจจัยความสำเร็จ ที่สำคัญคือการมี “ผู้นำดี” และ “ทีมนำดี” โดยเฉพาะประธาน พชอ. หรือนายอำเภอ ที่มีความมุ่งมั่นและได้รับการปรับปรุงคำสั่งให้เป็นปัจจุบันเสมอ รวมถึงการสร้างความเป็นน้ำหนึ่งใจเดียวกัน (Unity Team) เพื่อบรรลุเป้าหมายร่วมขององค์กร อีกทั้งการให้ความสำคัญกับการรับฟังความคิดเห็น (Public Hearing) จากเวทีประชาคม ศูนย์ดำรงธรรม และกิจกรรมทางศาสนา เพื่อนำข้อมูลมาวิเคราะห์ร่วมกับ Data และกำหนดวาระเร่งด่วนเข้าสู่ พชอ.
สิ่งที่ควรระวัง คือ การทำงานแบบแยกส่วนและการสื่อสารที่ไม่ต่อเนื่อง โรงพยาบาลและพื้นที่อื่นๆ สามารถนำไปประยุกต์ใช้ได้โดยเริ่มต้นจากการทบทวนโครงสร้างคณะกรรมการให้ครอบคลุมทุกภาคส่วน เน้นการสื่อสารแบบสองทาง (Two Way) ที่เข้าถึงได้ง่าย รวมถึงส่งเสริมวัฒนธรรมการชื่นชมและให้เกียรติ (Appreciation) เพื่อสร้างกำลังใจให้คนทำงานในระบบ
Key Takeaways สำหรับระบบสุขภาพ
การเชื่อมโยงระบบทุกระดับ: การทำงานที่ประสบความสำเร็จต้องมีการบูรณาการแผนงานระหว่างระดับอำเภอ (พชอ.) และตำบล (พชต.) อย่างต่อเนื่อง ไม่ใช่แค่โครงสร้างบนกระดาษ
การจัดการปัจจัยสังคมสุขภาพ: การสร้างสุขภาพที่ดีต้องมุ่งเน้นแก้ปัญหาปัจจัยกำหนดสุขภาพ ทั้งด้านเศรษฐกิจ สังคม สิ่งแวดล้อม และการเข้าถึงบริการของกลุ่มเปราะบาง
การพัฒนาคนและแบ่งปันทรัพยากร: ระบบสุขภาพปฐมภูมิจะเข้มแข็งได้ต้องมีการแบ่งปันทรัพยากร และมุ่งเน้นการพัฒนาศักยภาพของบุคลากรในเครือข่ายอย่างต่อเนื่อง (Resource Sharing & Human Development)
การเรียนรู้และยืดหยุ่น: ควรประยุกต์ใช้หลักความง่ายและยืดหยุ่น (Simplify & Flexibility) เพื่อให้เกิดการเรียนรู้และเจริญเติบโต (Learning & Growth) นำไปสู่ความสุขและสร้างคุณค่า (Value)
ผู้ถอดบทเรียน: นางคนึงนิจ หุตะวัฒนะ
