การพัฒนาระบบสุขภาพปฐมภูมิในยุคใหม่ไม่ใช่เพียงการรักษาโรค แต่คือการสร้าง “รากแก้ว” ของระบบสุขภาพที่ยั่งยืน โดยมุ่งเน้นการเปลี่ยนผ่านจากบริการที่เน้นโรงพยาบาลเป็นฐาน (Hospital-based) ไปสู่การมีผู้รับบริการเป็นศูนย์กลาง (People-centered) ผ่านกลไกทางกฎหมายตาม พ.ร.บ. ระบบสุขภาพปฐมภูมิ พ.ศ. 2562 ที่จะช่วยลดความเหลื่อมล้ำ ทำให้ประชาชนเข้าถึงบริการที่มีคุณภาพใกล้บ้าน มีหมอประจำตัว และได้รับการดูแลต่อเนื่องทุกช่วงวัยตั้งแต่เกิดจนตายอย่างเป็นรูปธรรม สร้างความยั่งยืนให้กับระบบสุขภาพผ่านการทำงานร่วมกันเป็นเครือข่ายที่ไร้รอยต่อ ที่มีมาตรฐานระดับสากล
แนวคิดและเครื่องมือที่ใช้ในการขับเคลื่อน
ในการขับเคลื่อนคุณภาพมีการนำกรอบแนวคิดและเครื่องมือมาใช้ ดังนี้:
1.พ.ร.บ. ระบบสุขภาพปฐมภูมิ พ.ศ. 2562 เป็นเครื่องมือทางกฎหมายหลักที่กำหนดการขึ้นทะเบียนหน่วยบริการและมาตรฐานบุคลากร
2.เสาหลักของบริการปฐมภูมิ ประกอบด้วยการมีที่ปรึกษาประจำตัว, การให้คำปรึกษา, ระบบส่งต่อดูแลต่อเนื่อง, การเสริมสร้าง Health Literacy, การให้บริการครอบคลุมทุกมิติ (ส่งเสริม ป้องกัน รักษา ฟื้นฟู) และการมีส่วนร่วมของชุมชน
3.มาตรฐานคุณภาพบริการปฐมภูมิ การประเมินคุณภาพที่ครอบคลุมทั้งด้านบุคลากร ระบบยา Lab และสิ่งแวดล้อม เพื่อยกระดับบริการจาก “รากหญ้า” สู่มาตรฐานสากล
4.โครงการ 9 หมอ จะเข้ามาเติมเต็มบุคลากรในระบบปฐมภูมิ ในการผลิตบุคลากร 9 วิชาชีพ (เช่น แพทย์เวชศาสตร์ครอบครัว, พยาบาล, อสม. ฯลฯ) เพื่อตอบโจทย์ความต้องการของพื้นที่อย่างเป็นระบบ
ปัญหาที่พบในอดีตคือบุคลากรจากเขตเมืองเมื่อไปปฏิบัติงานในพื้นที่ห่างไกลมักจะลาออกหรือย้ายกลับภูมิลำเนา สถาบันพระบรมราชชนก (สบช.) จึงใช้วิธีคัดเลือกเด็กในพื้นที่ (Local Recruitment) เข้ามาเรียน และจัดหลักสูตร IPE (Inter Professional Education) ให้นักศึกษาทุกวิชาชีพลงพื้นที่ร่วมกันตั้งแต่ชั้นปีที่ 1 เพื่อสร้าง Mind set รักชุมชน ได้นำร่องนวัตกรรมการผลิตบุคลากรโดยใช้ชุมชนเป็นฐานในพื้นที่จังหวัดแม่ฮ่องสอนและสิงห์บุรี ผลลัพธ์คือได้บัณฑิตที่ “คุยกับชาวบ้านเป็น” และมีความพร้อมในการทำงานร่วมกับสหวิชาชีพในระบบปฐมภูมิอย่างเป็นรูปธรรม
บทเรียนสำคัญ
การเปลี่ยนจาก “การสั่งการจากส่วนกลาง” มาเป็นการ “คิดใหญ่แต่ทำในระดับพื้นที่” (Think Big, Act Locally) โดยใช้บริบทพื้นที่เป็นฐาน (Context-based learning) ความร่วมมือระหว่าง 4 กระทรวงหลัก (สธ., มท., อว., ศธ.) ในการผลิตกำลังคนเป็นตัวอย่างของการทลายกำแพงระหว่างสังกัด (Silos) เพื่อเป้าหมายร่วมกันคือสุขภาวะของประชาชน นอกจากนี้ การนำมาตรฐานสากลมาปรับให้เข้ากับอัตลักษณ์ไทย (Glocalization) ช่วยให้งานคุณภาพมีเสน่ห์และจับต้องได้มากขึ้น
สิ่งที่ควรระวังและแนวทางประยุกต์ใช้ ในช่วงเปลี่ยนผ่านของการถ่ายโอนภารกิจไปยังท้องถิ่น (อบจ.) สิ่งที่น่ากังวลคือความแตกต่างของความพร้อมในแต่ละพื้นที่ โรงพยาบาลและเครือข่ายควรสร้างพนักงานเจ้าหน้าที่ที่เป็นทั้ง “ผู้กำกับ” และ “กัลยาณมิตร” เพื่อช่วยโค้ชชิ่งหน่วยบริการที่ยังไม่พร้อม สิ่งสำคัญคือต้องไม่เน้นรายละเอียด (Detail) จนกลายเป็นภาระ แต่ให้เน้นที่กรอบใหญ่ (Framework) และปล่อยให้พื้นที่ออกแบบวิธีปฏิบัติเองตามความเหมาะสม
Key Takeaways สำหรับระบบสุขภาพ
การพัฒนาคนคือหัวใจ: หากเตรียมคนให้มีสมรรถนะ (Competency) และหัวใจบริการได้ ปัญหาเรื่องงบประมาณหรือเครื่องมือจะสามารถจัดการได้ด้วยพลังของเครือข่าย
มาตรฐานเพื่อการพัฒนา ไม่ใช่การบังคับ: มาตรฐานฉบับใหม่ทำหน้าที่ชี้ทิศทาง (Direction) และเป็นทางเลือกเชิงสมัครใจ เพื่อยกระดับบริการสู่สากลโดยไม่ทิ้งรากเหง้าของตนเอง
Digital Care เป็นเครื่องมือสร้างความเท่าเทียม: การเชื่อมโยงข้อมูลสารสนเทศจะช่วยลดระยะทางและเวลาในการเข้าถึงบริการ โดยเฉพาะในภาวะวิกฤตหรือสงครามราคาพลังงาน
ความต่อเนื่องของบริการ (Seamless Care): การเชื่อมต่อระหว่างโรงพยาบาลและปฐมภูมิต้องไร้รอยต่อ โดยมีเป้าหมายสุดท้ายคือคุณภาพชีวิตที่ดีของประชาชนในทุกช่วงวัย
ผู้ถอดบทเรียน: น.ส.พิริญา บุญทีไธสง
